به گزارش با بازار، آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در تازهترین گزارش چشمانداز جهانی انرژی اعلام کرد بحران خاورمیانه و اختلال در تجارت نفت و گاز از مسیر تنگه هرمز میتواند روند تغییر ساختار مصرف انرژی جهان را سرعت ببخشد.
بر اساس گزارش رویترز که روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۰۵ به وقت گرینویچ، معادل ۰۸:۳۵ به وقت تهران منتشر شد، آژانس بینالمللی انرژی معتقد است افزایش نگرانی کشورها درباره امنیت تأمین سوخت میتواند سرمایهگذاری در برقرسانی، بهرهوری انرژی و جایگزینی سوختهای فسیلی را افزایش دهد.
فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی، همزمان با انتشار این گزارش تأکید کرد که جنگ ایران میتواند تغییری ماندگار در ساختار بازار جهانی انرژی ایجاد کند.
اختلال بیسابقه در تجارت جهانی نفت و گاز
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده است که درگیریهای خاورمیانه بزرگترین اختلال ثبتشده در تجارت جهانی نفت و گاز را رقم زدهاند.
تنگه هرمز، یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان، در شرایط عادی محل عبور حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع است.
بر اساس برآورد این نهاد، اختلالات ناشی از جنگ تاکنون به کاهش تجمعی عرضه به میزان ۲.۸ میلیارد بشکه نفت و ۶۰ میلیارد مترمکعب گاز از منطقه خلیج فارس منجر شده است.
این ارقام مربوط به مجموع عرضه ازدسترفته در طول دوره بحران هستند و نباید با کاهش روزانه تولید یا صادرات اشتباه گرفته شوند.
محدودیت در عبور محمولههای انرژی از تنگه هرمز، آسیبپذیری کشورهای واردکننده نفت و گاز را آشکار کرده و موضوع امنیت انرژی را بار دیگر به یکی از اولویتهای اقتصادی دولتها تبدیل کرده است.
سناریوی تازه؛ کاهش بیش از ۴ درصدی تقاضای نفت
یکی از مهمترین بخشهای گزارش چشمانداز جهانی انرژی ۲۰۲۶، معرفی سناریویی با عنوان «واکنش تکمیلی» یا Additional Response Case است.
این سناریو بررسی میکند که اگر دولتها در واکنش به اختلالات طولانیمدت عرضه انرژی، برنامههای کاهش وابستگی به سوختهای وارداتی را سرعت ببخشند، تقاضای جهانی نفت چه مسیری خواهد داشت.
بر اساس محاسبات آژانس، در این شرایط تقاضای نفت جهان در سال ۲۰۳۵ به حدود ۹۷ میلیون بشکه در روز خواهد رسید.
در مقابل، در سناریوی سیاستهای اعلامشده دولتها، تقاضای جهانی نفت در همان سال اندکی بیش از ۱۰۱ میلیون بشکه در روز برآورد شده است.
اختلاف این دو سناریو حدود ۴.۴ میلیون بشکه در روز است که معادل کاهش بیش از ۴ درصدی تقاضا نسبت به مسیر سیاستهای اعلامشده خواهد بود.
این کاهش یک پیشبینی قطعی نیست، بلکه نتیجه مدلسازی شرایطی است که در آن کشورها اقدامات بیشتری برای تقویت امنیت انرژی انجام میدهند.
خودروهای برقی میتوانند بیش از ۱۱ میلیون بشکه از تقاضای روزانه نفت را جایگزین کنند
گسترش خودروهای برقی یکی از مهمترین عوامل تغییر ساختار مصرف نفت در سناریوی جدید آژانس است.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، خودروهای برقی بهتنهایی میتوانند در سناریوی واکنش تکمیلی بیش از ۱۱ میلیون بشکه در روز از تقاضای نفت را جایگزین کنند.
این رقم نشاندهنده میزان تقاضای نفتی است که در نتیجه استفاده از خودروهای برقی ایجاد نمیشود و نباید با کاهش ۴.۴ میلیون بشکهای تقاضای کل نفت نسبت به سناریوی پایه یکسان تلقی شود.
افزایش استفاده از خودروهای برقی، بهبود بازده مصرف سوخت و تغییر فناوری حملونقل میتواند وابستگی اقتصادهای بزرگ به واردات بنزین و گازوئیل را در بلندمدت کاهش دهد.
با این حال، سرعت تحقق این روند به قیمت خودروهای برقی، ظرفیت تولید باتری، زیرساخت شارژ و سیاستهای حمایتی دولتها بستگی خواهد داشت.
تقاضای نفت تا سال ۲۰۵۰ به ۸۵ میلیون بشکه میرسد؟
آژانس بینالمللی انرژی در سناریوی واکنش تکمیلی برآورد کرده است که مصرف جهانی نفت میتواند تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۸۵ میلیون بشکه در روز کاهش یابد.
این رقم در مقایسه با تقاضای ۹۷ میلیون بشکهای سال ۲۰۳۵، کاهش بیشتری را در افق بلندمدت نشان میدهد.
چنین مسیری در صورت تحقق میتواند برنامههای سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ نفتی، توسعه میادین جدید و ارزش اقتصادی ذخایر نفتی را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، مسیر واقعی تقاضای نفت به رشد اقتصاد جهانی، سیاستهای انرژی، فناوریهای جایگزین و هزینه تولید و مصرف سوخت وابسته خواهد بود.
تقاضای گاز طبیعی نیز تحت فشار قرار میگیرد
تغییرات مورد بررسی آژانس تنها به بازار نفت محدود نیست.
بر اساس سناریوی واکنش تکمیلی، تقاضای جهانی گاز طبیعی نیز بیش از ۳۰۰ میلیارد مترمکعب کمتر از سناریوی سیاستهای اعلامشده خواهد بود.
افزایش استفاده از برق در ساختمانها، توسعه فناوریهای گرمایشی برقی و کاهش وابستگی صنایع به سوختهای وارداتی از عوامل مؤثر بر این تغییر محسوب میشوند.
در چنین شرایطی، کشورهای صادرکننده گاز طبیعی مایع ممکن است با تغییر چشمانداز تقاضای بلندمدت مواجه شوند.
البته کاهش تقاضای گاز در یک سناریوی بلندمدت به معنای کاهش فوری قیمت گاز یا پایان نیاز کشورها به واردات این سوخت نیست.
برق به محور اصلی امنیت انرژی تبدیل میشود
گزارش آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد سهم برق از مصرف نهایی انرژی جهان در سناریوی سیاستهای اعلامشده میتواند از حدود ۲۳ درصد کنونی به نزدیک ۳۰ درصد افزایش یابد.
گسترش حملونقل برقی، استفاده از تجهیزات گرمایشی و سرمایشی برقی و تغییر فناوریهای صنعتی از عوامل اصلی این تحول هستند.
آژانس همچنین اعلام کرده است که برای نخستین بار، تقاضای انرژی برای سرمایش ساختمانها از تقاضای گرمایش پیشی گرفته است.
افزایش دمای هوا، رشد درآمد خانوارها و استفاده گستردهتر از تجهیزات سرمایشی از عوامل افزایش مصرف برق محسوب میشوند.
با این حال، کمبود ظرفیت شبکه انتقال برق، محدودیت زیرساخت شارژ و مشکلات تأمین برق پایدار میتوانند سرعت برقیشدن اقتصاد جهانی را کاهش دهند.
پیامدهای اقتصادی برای بازار نفت و کشورهای صادرکننده
اگر کشورها در واکنش به بحران انرژی، وابستگی خود به واردات نفت و گاز را سریعتر کاهش دهند، ساختار تقاضای جهانی انرژی در دهه آینده تغییر خواهد کرد.
برای تولیدکنندگان بزرگ نفت، کاهش رشد تقاضا میتواند تصمیمگیری درباره سرمایهگذاری در میادین جدید و توسعه ظرفیت تولید را پیچیدهتر کند.
در مقابل، افزایش سرمایهگذاری در شبکههای برق، تجهیزات انتقال انرژی، باتری و خودروهای برقی میتواند تقاضا برای برخی فلزات صنعتی مانند مس و آلومینیوم را تقویت کند.
همچنین کشورهای واردکننده انرژی ممکن است با توسعه تولید برق داخلی و کاهش مصرف سوختهای وارداتی، آسیبپذیری اقتصادی خود را در برابر اختلالات ژئوپلیتیکی کاهش دهند.
با این حال، چنین تغییراتی تدریجی هستند و در کوتاهمدت، قیمت نفت همچنان به عرضه واقعی، وضعیت ذخایر، مسیرهای حملونقل و تقاضای اقتصادی وابسته خواهد بود.
جمعبندی
گزارش تازه آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد پیامدهای جنگ ایران و اختلال در تنگه هرمز ممکن است فراتر از افزایش کوتاهمدت قیمت نفت و گاز باشد.
در سناریوی واکنش شدیدتر دولتها به نگرانیهای امنیت انرژی، تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۳۵ میتواند روزانه ۴.۴ میلیون بشکه کمتر از مسیر سیاستهای اعلامشده باشد و تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۸۵ میلیون بشکه در روز برسد.
این تحول در صورت تحقق، میتواند بر آینده سرمایهگذاری در نفت و گاز، صنعت خودرو، بازار برق و زنجیره تأمین فلزات صنعتی تأثیر عمیقی بگذارد.